Noreg er eit av landa der sjølvmordsraten i fengsel er høgast: over ti gonger høgare enn i folket generelt. Det heng til dels saman med at relativt få kjem i fengsel, men dette er ikkje heile forklaringa, ifølgje forskarane bak ein studie publisert i tidsskriftet Archives of Suicide Research.
– Dei som kjem i fengsel i Noreg og Norden, er ei meir selektert gruppe enn i land som for eksempel USA, der mellom 0,5 og 1 prosent er i fengsel til ei kvar tid. I Noreg er denne delen under 1 promille, seier Lars Mehlum, professor i psykiatri og suicidologi, og senterleiar ved Nasjonalt senter for selvmordsforskning og -forebygging (NSSF).
Fangepopulasjonen har dermed fleire risikofaktorar enn i land der terskelen for fengsling er langt lågare, utdjupar han.
– Men vi ser også nokon kjenneteikn ved soningsforholda som kan vere med å auke sjølvmordsrisikoen i norske fengsel.
Studien er eit samarbeid mellom Oslo universitetssykehus, Kriminalomsorgens høgskole og utdanningssenter, Universitetet i Oslo og NSSF.
Flest sjølvmord når sikkerheita er høg
Forskarane har analysert alle sjølvmord – totalt 95 – observert i norske fengsel mellom år 2000 og 2022. I studien kjem det fram at både stadium i soninga og type avdeling spelar ei rolle, og det same gjeld den innsette sin helsetilstand.
Nesten ni av ti sjølvmord skjedde i avdelingar eller fengsel med høgt sikkerheitsnivå. Noreg har ein svært høg del av innsette i slike avdelingar, noko som kan bidra til at sjølvmordsraten er høgare her enn i mange andre land, skriv forskarane i studien.
– Også her kan det til dels vere snakk om seleksjonseffektar: at dei som er meir risikoutsette, har auka sannsyn for å vere innsette i slike fengsel eller avdelingar. Men soningsforholda i slike avdelingar er i tillegg meir belastande, med mindre støtte og moglegheit for behandling, seier Mehlum.
Er sikkerheitsnivået høgt, ser dette ut til å gje auka risiko for sjølvmord uavhengig av om dei innsette har ein høgare sjølvmordsrisiko i utgangspunktet. Dei innsette har mindre sosial kontakt, færre aktivitetar og fleire restriksjonar enn andre innsette; totalt sett eit meir stressande miljø, ifølgje forskarane.
Mange får ikkje rett behandling
Vidare har 36 prosent av alle som tok livet sitt i studien, hatt ei alvorleg mental liding. Dette stemmer overeins med anna litteratur på feltet.
Sjølv om Noreg dei siste åra har fått fleire fengselsavdelingar tilpassa innsette med psykiske lidingar, blir framleis for mange i denne gruppa haldne i ordinære høgsikkerheitsavdelingar, ifølgje forskarane.
– I fengsel eller ikkje, alle som har ei alvorleg psykisk liding, bør få kunnskapsbasert behandling. Men er sikkerheitsnivået høgt, er det sjeldan ein god stad for slik behandling. Ein viktig implikasjon av vår studie er at det bør opprettast fleire plassar der effektiv behandling er mogleg. I dag er det altfor få slike tilbod, meiner Mehlum.
Tre av fem sjølvmord skjer i varetekt
Studien konkluderer vidare med at enkelte stadium i soninga er meir risikofylte enn andre: Over halvparten av sjølvmorda – 64 prosent – skjedde i varetekt.
Særleg starten er ei utsett tid. Dette er i tråd med tidlegare studiar: Ein studie av Anne Bukten og Marianne Riksheim Stavseth i 2021 fann til dømes ti gonger høgare risiko første dag i fengsel samanlikna med resten av fengselsopphaldet.
Den nye studien fann at rundt 18 prosent av sjølvmord skjedde første veka i fengsel, og at 40 prosent – altså to av fem – skjedde i løpet av den første månaden av fengselsopphaldet.
– I Noreg er fengselsinnsette ei lita gruppe i den store samanhengen, men dei har ein svært høg risiko for sjølvmord. Dessa tala er det fullt mogleg å redusere med målretta tiltak, slik som å leggje betre til rette for at fangar kan få psykisk helsehjelp og få sone under tilhøve som gjer det mogleg for dei å ha eit liv som er verdt å leve, seier Lars Mehlum.